*
Telefon wsparcia: (22) 270 11 65          Porady mailowe: psycholog-(na)-stowarzyszenieanimo.pl

Lęk jest emocją powszechną i jak każda inna emocja i pełni określoną rolę w życiu każdego człowieka. Zadaniem “zdrowego lęku” jest zapewnienie jednostce przetrwanie i asymilację do otoczenia. W organizmie zachodzą również procesy fizjologiczne, które są wywołane pojawiającym się zagrożeniem i przetworzeniem tego zagrażającego bodźca poprzez poznawczą ocenę, która aktywizuje układ nerwowy do zachowania. Takimi reakcjami jest ucieczka, paraliż lub walka.

O zaburzeniach lękowych mówimy wtedy, kiedy nasilenie lęku wpływa niekorzystnie na funkcjonowanie człowieka, a także wtedy, kiedy wywołuje dyskomfort i cierpienie. Powyższe objawy świadczą o tym, że “zdrowy lęk” przeobraził się w “lęk zaburzony” i przestał spełniać swoją funkcję adaptacyjną.

Jak odróżnić strach od lęku?

Zarówno strach jak i lęk należy różnicować w kontekście czterech komponentów składających się na istotę tych obu emocji. Należy do nich: aspekt emocjonalny, aspekt somatyczny, aspekt behawioralny oraz aspekt poznawczy. Jak sama nazwa wskazuje, obszar emocjonalny dotyczy emocji, jakie powstają w obliczu pojawiającego się zagrożenia. W takich sytuacjach można zauważyć m.in. przerażenie, niepokój lub obawę. Kiedy pojawia się np. szybsze bicie serca, przyspieszony oddech, pocenie się dłoni czy suchość w ustach to mówimy o objawach somatycznych. Do obszaru behawioralnego należy zaliczyć każde zachowanie wynikające z sytuacji zagrażającej. Dla przypomnienia:  najczęstszymi reakcjami wynikającymi z tego aspektu zostały jest atak, paraliż lub ucieczka. Wyżej wymienione trzy obszary (emocjonalny, somatyczny i behawioralny) mogą jednoznacznie stanowić zarówno o lęku jak i strachu. Ostatnim komponentem jest aspekt poznawczy, który dotyczy myśli i przekonań odnoszących się do występującego zagrożenia. Ten aspekt również ukazuje się w obu tych emocjach, natomiast jako jedyny różni się od siebie. W kontekście strachu myśli i przekonania dotyczą zaistniałego realnego zagrożenia, który możemy jasno określić (np. “nieznany pies szczeka i biegnie w moją stronę – może mnie ugryźć”), z kolei w odniesieniu do lęku myśli i przekonania dotyczą zagrożenia o mglistym charakterze (np. “na pewno przydarzy mi się coś złego”). On stanowi podstawę różnicującą strach i lęk. Poniżej znajduje się tabela, która w prosty sposób pokazuje kontrast między strachem a lękiem.

LĘKSTRACH
Nieuchwytne źródło zagrożeniaKonkretny obiekt lub zagrożenie
Niejasny związek lęku z zagrożeniemJasny związek strachu z zagrożeniem
PrzewlekłyZazwyczaj sporadyczny
Niepokój wszechobecnyNapięcie ograniczone w czasie i przestrzeni
Może nie mieć obiektuKonkretne zagrożenie
Niejasny początekWywołany przez sygnały zagrożenia
UporczywyZanika wraz z usunięciem zagrożenia
Niejasne ustąpienieZauważalne ustąpienie
Brak jasnych granicOgraniczony obszar zagrożenia
Zagrożenie rzadko jest bliskieRychłe zagrożenie
Wzmożona czujnośćStan pogotowia
Fizyczne doznania czujnościFizyczne doznania stanu zagrożenia
Zagadkowy charakterRacjonalny charakter

 

Diagnoza zaburzeń lękowych

Zaburzenia lękowe diagnozuje się na podstawie Międzynarodowej Statystycznej Klasyfikacji Chorób i Problemów Zdrowotnych ICD-10 oraz Kryteriów Diagnostycznych Zaburzeń Psychicznych DSM-5 Amerykańskiego Towarzystwa Psychiatrycznego.

W Polsce stosuje się klasyfikację ICD-10, która wyróżnia następujące jednostki zaburzeń lękowych: zaburzenia lękowe w postaci fobii, inne zaburzenia lękowe, zaburzenie obsesyjno-kompulsyjne, reakcja na ciężki stres, zaburzenia adaptacyjne, zaburzenia dysocjacyjne, zaburzenia występujące pod postacią somatyczną oraz inne zaburzenia nerwicowe.

Nadmierny lęk i związana z nim zmiana zachowania stanowi charakterystyczną wspólną cechę wszystkich zaburzeń lękowych.

Zaburzenia lękowe w ujęciu poznawczo-behawioralnym

Według modeli behawioralnych najtrudniejsze nieadaptacyjne zachowania, w szczególności zachowania lękowe, powstają wskutek warunkowania klasycznego, warunkowania instrumentalnego i naśladowania, które stanowią trzy reguły uczenia się.

Natomiast poznawcze modele określają powstanie zaburzeń lękowych w wyniku zniekształcenia przetwarzania informacji poprzez przecenienie prawdopodobieństwa wystąpienia zagrożenia oraz jego wielkości, a także przy równoczesnym niedocenianiu własnych umiejętności w radzeniu sobie w sytuacji zagrażającej.

Model ABC:

A
(wydarzenie aktywizujące)
B
(myśli, przekonania)
C
(konsekwencje: zachowania, reakcje fizjologiczne, emocje)
SytuacjaAutomatyczne myśliReakcje behawioralne i emocjonalne

Terapia poznawczo-behawioralna wykorzystuje powyższy model poznawczy, który zakłada, że  to, co czujemy i jak się zachowujemy (C – konsekwencje) w stosunku do danego zdarzenia (A – wydarzenie aktywizujące), jest zależne od naszych myśli i przekonań (B – myśli, przekonania). Czyli zachowanie danej osoby wynika z interpretacji sytuacji, w której się znajduje.

Kiedy osoba jest w silnych emocjach zaczyna interpretować rzeczywistość w zniekształcony sposób (tzw. zniekształcenia poznawcze), które wywołuje błędne i niezgodne z rzeczywistością wnioskowanie, które jest przyczyną nieakceptowanego sposobu myślenia, strategii behawioralnych, emocji oraz zmian fizjologicznych

Co wpływa na podtrzymanie lęku?

  • Niesprzyjające przekonania w odniesieniu do negatywnego wpływu lęku na funkcjonowanie jednostki;
  • Brak akceptacji uczucia lęku;
  • Zachowania służące wyeliminowaniu lęku np. nadmierna kontrola, unikanie sytuacji wywołujących lęk.

Psychoterapia poznawczo-behawioralna jako metoda na wyleczenie lęku

Leczenie tą metodą dzieli się na dwa obszary: poznawczy i behawioralny. W pierwszej kolejności dotyczy obszaru poznawczego i polega na rozproszeniu obaw osobie, która doświadcza zaburzeń lękowych. Terapeuta zwraca również uwagę na to, że nieprzyjemne doznania wynikające z konkretnych naznaczonych lękiem sytuacji nie wywołuje niechcianych konsekwencji (np. szybsze bicie serca nie kończy się zawałem). Następnie praca dotyczy negatywnych myśli automatycznych, które wywołują i/lub towarzyszą w sytuacji, kiedy osoba chora odczuwa lęk. Na tym etapie klient uczy się zauważać i rozpoznawać występujące zniekształcenia poznawcze. W dalszej kolejności terapeuta przechodzi do obszaru behawioralnego, w którym pomaga klientowi przeciwstawić się z sytuacją lękową. Takie działania polegają na wywoływaniu objawów i uczeniu radzenia sobie z niechcianymi symptomami przy wsparciu terapeuty.

Podsumowanie

W życiu codziennym lęk pełni funkcję adaptacyjną. O zaburzeniach lękowych mówimy wtedy, kiedy nasilenie obaw jest paraliżujące, wywołujące cierpienie i niekorzystnie wpływa na jakość życia codziennego. Strach pojawia się w obliczu realnego zagrożenia, natomiast lęk wywołany jest niebezpieczeństwem o nieokreślonym charakterze. To stanowi zasadniczą różnicę pomiędzy tymi dwoma emocjami. Jedną z dostępnych metod na leczenie zaburzeń lękowych jest psychoterapia poznawczo-behawioralna. Jej skuteczność została udowodniona wieloma badaniami.

 

Autorką artykułu jest Karolina Hoffmann – psycholog i psychoterapeuta współpracujący ze Stowarzyszeniem Animo.